Rematou 2024 anunciando que o 2025 dedica as súas/nosas Letras Galegas á poesía popular oral e de todas aquelas mulleres que cantaron e transmitiron un inmenso legado (personificado, tal e como acordou o plenario da Real Academia Galega, en Adolfina e Rosa Casás Rama, de Cerceda, Eva Castiñeira Santos, de Muxía, e Manuela Lema, Teresa García Prieto e Prudencia e Asunción Garrido Ameixenda, integrantes estas catro das Pandeireteiras de Mens (Malpica). Comezou tamén o 2025 anunciando o Ano Castelao e o Ano Galaxia ao se facer 75 da morte do intelectual polifacético rianxeiro e 75 da creación dun proxecto editorial que se converteu na columna vertebral da recuperación da literatura galega nun país que seguía sometido a un goberno ditatorial. No entanto, 2025 é tamén o Ano Rompente; estamos a uns meses de se faceren 50 anos da súa creación.
Naquel Vigo proletario inmerso en continuas e frecuentes loitas obreiras para esixir condicións laborais humana e minimamente tolerábeis, un poeta ponteareán (de Angoares) cunha inquedanza intelectual profunda, Alfonso Pexegueiro, coñeceu, por acaso, o tamén poeta Darío Xohán Cabana na libraría olívica Curros Enríquez. Propúxolle formar un grupo mais o cospeités comentoulle que non podía por estar a pasar un momento complicado. No entanto, díxolle que lle ía presentar a alguén que podería estar interesado: a Xosé Luís Méndez Ferrín.
Por aquel tempo, o escritor ourensán era profesor no Instituto de Ensino Secundario Santa Irene. Ferrín tampouco se viu con ansia de iniciar con Pexegueiro a aventura mais si lle dixo que coñecía, á súa vez, unha persoa que si podería estar interesada: Antón Reixa. Antonio Xavier Euloxio Rodríguez Reixa, que tiña 18 anos daquela, era alumno seu (de Ferrín) e amosaba unhas inquedanzas que poderían ser aqueles azos ou complicidade que precisaba Alfonso. E así foi, coñecéronse na caseta da libraría Arcova na feira do libro de Vigo no verán do 75 (no mes de xullo ou agosto). Reixa precisou pensalo algo mais non tardou en aceptar o desafío e a brindaren xuntos na festa de Sárdoma polo grupo acabado de nacer.
Así, en outubro dese mesmo ano, deron o seu primeiro recital no Instituto de Ensino Secundario Valle Inclán de Pontevedra. Entre o público, estaba, casualmente, a escritora Susana Fortes.
Baixo o selo do grupo poético vigués, van saír publicados dous libros que van dar un xiro fundamental á renovación poética da literatura galega. O primeiro, Seraogna, que fora lido, previamente, polo propio Darío Xohán Cabana e por Xosé Luís Méndez Ferrín, saíu ao público en maio do 76 (xa que logo, no 2026, continúan as conmemoracións); e o segundo, Con pólvora e magnolias, saíu só 6 meses despois.
Ao grupo foron chegando novos integrantes ao tempo que foron marchando outros (lei de vida). Dous dos que entraron para ficar até a súa extinción foron Manuel M. Romón e Alberto Avendaño e un dos que se foron foi o propio Alfonso Pexegueiro, por diferenzas persoais e poéticas, nomeadamente, co propio Antón Reixa.
Pexegueiro foise (autoexiliouse) para Barcelona (dende 1985 até o seu regreso no 2000) para seguir a súa carreira como escritor e poeta “inadaptado”, logo de traballar na redacción da revista infantil e xuvenil Vagalume (1976-78) e de fundar, en 1980, xunto con outros escritores, a Asociación de Escritores en Lingua Galega (AELG), da que foi secretario até xuño de 1985. Durante o desempeño do seu cargo na AELG, coordinou a revista Escrita e impulsou o I Congreso de Escritores en Lingua Galega, así como o Galeusca (encontros de escritores vascos, cataláns e galegos). Durante esta ausencia, primeiro do grupo (que continuou a súa actividade até 1983) e logo do seu país, existiu unha apropiación por parte dos seus ex-compañeiros do grupo da súa idea orixinal ao seguiren co seu colectivo e, unha complicidade de boa parte da crítica literaria que se guiou por fontes parciais ou contaminadas, que desvirtuaron, dun xeito máis ou menos propositado, tanto a orixe do grupo como da relevancia do escritor ponteareán como do seu primeiro libro.
A importancia do colectivo é fundamental e evidente se camiñarmos 50 anos para atrás, xa que logo, cómpre falarmos moito del/es, de Rompente, de Seraogna (que case ficou esquecido xunto co seu autor) e de Con pólvora e magnolias para felicitar os seus creadores e autores e para que o pobo poida sentir ese orgullo que debería experimentar polas súas/nosas propias letras e polos seus/nosos propios escritores. É necesario, máis ca nunca, que as institucións culturais divulguen e poñan en valor todos estes fitos e que esclarezan dun xeito fidedigno e rigoroso o que aconteceu para evitar inxustizas e atrocidades.
Fernando Groba Bouza.